مقدمه ارزیابی پروژه های اجرا شده آبخیزداری و ارائه دورنمایی از نتایج عملکرد آن ها، اطلاعات مناسبی را برای برنامه ریزی بلندمدت در اختیار مدیران و تصمیم گیران قرار می دهد. از این رو، با ارزیابی عملکرد پروژه های آبخیزداری از دیدگاه کارشناسان می توان ضمن تعیین میزان اثرات طرح و عوامل موثر بر آن، رهنمودهای لازم برای اجرای بهینه این طرح ها در آینده به مسئولان و برنامه ریزان ارائه نمود. بدین منظور، در این پژوهش جهت ارزشیابی پروژه های آبخیزداری اجرا شده از نظر بهبود روحیه مشارکت مردمی در حوزه آبخیز ریمله، از دیدگاه کارشناسان و بهره برداران استفاده شد.   مواد و روش ها آبخیز ریمله، یکی از زیرحوضه های رودخانه کشکان است. برای این منظور، پس از تهیه لیست اولیه شاخص ­ها، با استفاده از روش دلفی و نظرسنجی از خبرگان، فهرست نهایی شاخص­ های موثر بر بهبود روحیه مشارکت مردمی مشخص شد. در مجموع 39 شاخص انتخاب شد و در شش دسته طبقه بندی صورت گرفت. در نهایت، به منظور اولویت­ بندی شاخص ­ها، از روش­ های تصمیم ­گیری چند­شاخصه استفاده شد. تمام سرپرست خانوارهای روستایی موجود در این آبخیز، به عنوان جامعه آماری انتخاب شدند. با توجه به رابطه کوکران و با روش نمونه گیری انتساب متناسب، به 135 آبخیزنشین از جامعه آبخیزنشینان مراجعه شد. روایی و پایایی پرسشنامه ­ها مورد آزمون قرار گرفت. برای گردآوری دیدگاه بهره برداران، از روش مصاحبه حضوری و تکمیل پرسشنامه استفاده شد. برای رتبه بندی عوامل موثر بر مشارکت مردمی، از دیدگاه بهره براداران از آزمون فریدمن استفاده شد. به منظور ارزیابی از دیدگاه کارشناسان، به طراحی و توزیع پرسشنامه مقایسات زوجی با استفاده از روش تحلیل سلسله ­مراتبی (AHP) اقدام شد.   نتایج و بحث نتایج نشان داد، آلفای کرونباخ برابر با 0.827 محاسبه شد و نشان از پایایی پرسشنامه ها در پژوهش مورد بررسی دارد. نرخ سازگاری در تحلیل سلسله مراتبی از 0.01 کمتر است، بنابراین، می ­توان سازگاری مقایسات را پذیرفت. نتایج نشان می­ دهد که فعالیت های اقدامات مشارکتی نظیر باغ کاری، تراس بندی، ساخت جوی های بتنی، ساخت استخر و لایروبی چشمه ها، بیشترین مشارکت نیروی انسانی و مالی (حدود 76 درصد) را به خود اختصاص دادند. بررسی شاخص های مشارکت آبخیزنشینان در پروژه های آتی نشان داد که "افزایش سطح درآمد ناشی از اجرای پروژه در منطقه" با رتبه 5.19، به عنوان شاخص برتر از نظر بهره برداران انتخاب شد. از نظر کارشناسان، شاخص "میزان مشارکت آبخیزنشینان در تصمیم گیری و تصمیم سازی" با میانگین وزنی 0.252، به عنوان شاخص برتر انتخاب شد. شاخص ­های "افزایش مشارکت آبخیزنشینان در تصمیم گیری و تصمیم سازی" و "استفاده از ظرفیت دیگر نهادها در اجرای پروژه های حفاظتی و جلب مشارکت آن ها" بیشترین وزن و شاخص "تقویت مشارکت تشکل­ ها نظیر تعاونی ها در سطح روستا"، کمترین وزن را به خود اختصاص داده اند.   نتیجه­ گیری نتایج این پژوهش نشان می دهد که ذینفعان حوزه آبخیز ریمله، ظرفیت بالایی را برای پذیرش و مشارکت در پروژه های آبخیزداری را دارند. پیشنهاد می شود که مشارکت ذی نفعان در تصمیم گیری های آتی و استفاده از اقدامات مشارکتی در این حوضه و دیگر حوضه ها در درجه اهمیت قرار گیرند. بنابراین، رویکرد به کار رفته در این پژوهش می ­تواند به عنوان روشی کارا در کمک به فهم بهتر سیستم آبخیز و نیز تسهیل فرایند تصمیم ­گیری توسط برنامه ­ریزان و مدیران آبخیز و آبخیزنشینان به کار گرفته شود. به ­منظور ارزشیابی اجرای پروژه های­ های آبخیزداری، بر بهبود روحیه مشارکت مردمی، توجه به اولویت­ های اشاره شده ضروری به نظر می­ رسد و پیشنهاد می شود در دستور کار مدیران و برنامه ریزان قرار گیرد.

مقدمه و هدفارزیابی اثربخشی اجتماعی – اقتصادی طرح های منابع طبیعی و آبخیزداری بر حفاظت و بهره برداری اصولی از جنگل ها و مرتع ها ابزار اجرایی مهمی برای مدیران و مجریان این گونه طرح ها محسوب می شود. ازاین رو با ارزیابی عمل کرد طرح های آبخیزداری از دیدگاه کارشناسان می توان ضمن تعیین میزان آثار طرح و عامل های مؤثر بر آن، رهنمودهای لازم برای اجرای بهینه ی این طرح ها در آینده به مسئولان و برنامه ریزان ارائه نمود. از این رو هدف پژوهش حاضر ارزیابی آثار اجتماعی-اقتصادی طرح های آبخیزداری اجراشده در سطح آبخیز ریمله استان لرستان براساس دیدگاه کارشناسان است.مواد و روش هاپژوهش حاضر در دو مرحله تعریف شد. در مرحله ی اول پژوهش گر، برای شناسایی معیارها و شاخص ­های ارزیابی آثار اجتماعی- اقتصادی اجرای طرح­ های آبخیزداری، با متخصصان، کارشناسان و خبرگان مصاحبه کرد. در مرحله ی دوم به منظور اولویت بندی و رتبه ­بندی شاخص ­های ارزیابی آثار اجتماعی- اقتصادی طرح های آبخیزداری، داده ­های کمی را از طریق طراحی و توزیع پرسش نامه ی مقایسه های زوجی گردآوری کرد. برای این منظور، پس از تهیه ی سیاهه ی اولیه ی شاخص ­ها و معیارها، با استفاده از روش دلفی و نظرسنجی از خبرگان فهرست نهایی معیارها و شاخص ­های ارزیابی مشخص شد. سپس طراحی و توزیع پرسش­نامه ی مقایسه های زوجی با استفاده از روش تحلیل سلسله ­مراتبی (AHP) انجام شد. در نهایت به منظور اولویت­ بندی شاخص ­ها از روش ­های تصمیم ­گیری چند­معیاره استفاده شد. نتایج و بحثنتایج نشان داد که براساس روش تحلیل سلسله ­مراتبی (AHP) و مقایسه های زوجی در بین شش معیار ارزیابی شده، معیار اقتصادی- ارزش افزوده بیش ترین وزن و معیار اجتماعی- افزایش سطح دانش و آگاهی کم ترین وزن را داشتند. نتایج وزن دهی معیار­های ارزیابی نشان داد که معیار اقتصادی- ارزش افزوده (0/246) بیش ترین وزن و معیار اجتماعی-افزایش سطح دانش و آگاهی (0/078) کم ترین وزن را داشتند. نتایج حاصل از اولویت­ بندی شاخص ­ها نشان داد که افزایش قیمت زمین های منطقه، افزایش عمل کرد محصولات باغی، افزایش مشارکت آبخیزنشینان در تصمیم گیری و تصمیم سازی و تبدیل دیم زارهای کم بازده به باغ های شیب دار به ترتیب از مهم ترین شاخص ها در ارزیابی آثار اجرای طرح­ های آبخیزداری بودند. هم چنین شاخص ­های فعال نمودن بخش خصوصی جهت سرمایه گذاری در تولید، توسعه ی بازارهای محلی و دسترسی به بازار برای آبخیزنشینان و تقویت نقش زنان و گروه های کم برخوردار در جامعه در اولویت انتهایی قرار دارند.نتیجه ­گیری و پیشنهادهانتایج ارزیابی اجتماعی از دیدگاه کارشناسان نشان داد که افزایش مشارکت آبخیزنشینان در تصمیم گیری و تصمیم سازی بیش ترین نقش را در مشارکت نیروی انسانی و مالی دارند. پیشنهاد می شود که مشارکت ذی نفعان در تصمیم گیری های آتی و استفاده از اقدام های مشارکتی در این آبخیز و دیگر آبخیز ها در درجه اهمیت قرار گیرند. ازاین رو به منظور ارزیابی آثار اجتماعی- اقتصادی اجرای طرح های آبخیزداری پیشنهاد می شود توجه به اولویت های اشاره شده در دستور کار مدیران و برنامه ریزان قرار گیرد.

چکیده ارزیابی اثربخشی انواع اقدامات حفاظت آب و خاک بر خصوصیات خاک و فرسایش و رسوب از اهمیت بالایی در برنامه ریزی و مدیریت خاک برخوردار است و از اقدام های حرکت به سوی توسعه پایدار محسوب می شود. بر این اساس این پژوهش با هدف ارزیابی اثرات اقدامات حفاظت آب و خاک اجرا شده از نظر فرسایش و رسوب و ویژگی های خاک در حوزه آبخیز ریمله استان لرستان اجرا گردید. جهت پیش بینی فرسایش قبل و بعد از اجرای اقدامات حفاظت آب و خاک، از مدل EPM استفاده شد. به منظور بررسی ویژگی های خاک، فاکتورهای جرم مخصوص ظاهری، بافت خاک، اسیدیته، هدایت الکتریکی و نفوذپذیری خاک در دو عمق 0-30 و 30-60 سانتی متری خاک ارزیابی شد. نتایج مقایسه خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک در دو عرصه تحت عملیات حفاظت آب و خاک و منطقه شاهد با یکدیگر، نشان داد که با اقدامات حفاظت آب و خاک، مقدار جرم مخصوص ظاهری، بافت خاک، اسیدیته و هدایت الکتریکی خاک سطحی افزایش معنی دار نیافته است. مقایسه ی داده های نفوذپذیری در مناطق شاهد و مناطق حفاظت شده نشان داد که اجرای عملیات حفاظت آب و خاک بر نفوذپذیری خاک اثر مثبتی داشته است. همچنین میزان فرسایش و رسوب کل سالیانه در شرایط کنونی نسبت به قبل از اجرای اقدامات حفاظت آب و خاک به ترتیب به طور متوسط حدود 6793 مترمکعب و 5712 تن کاهش یافته اند. نتایج آزمون t زوجی نشان داد که اقدامات حفاظتی آب و خاک انجام شده در حوضه ریمله توانسته است اختلاف معنی داری را در کاهش فرسایش و رسوب ایجاد کنند. با توجه به یافته های تحقیق می توان بیان کرد که اقدامات حفاظت آب و خاک در کاهش فرسایش و رسوب اثر مثبت معنی داری داشته استولی تاثیر آن بر بالا بردن کیفیت خاک مطلق نیست و کاملا به شرایط مختلف آب و هوایی و زمین شناسی هر منطقه وابسته است.

در مناطق شمالی ایران انجام مطالعاتی که منجر به مدیریت صحیح، بهره برداری بهینه و احیای اراضی گردد ضرورت دارد. در برخی از مناطق حوزه بزرگ آبخیز هراز، اکوسیستم ویژه ای شکل گرفته که باعث ظهور سیمای متفاوتی از گیاهان گردیده است. در این مقاله بررسی علل ظهور اینگونه گیاهان که همه پسن (آهک پسند، گچ پسند و شور پسند) می باشند با انتخاب یکی از زیر حوزه های آبخیز هراز با نام حوزه آبخیز رزن انجام گرفته است. در این رابطه با انجام بررسیهای زمین شناسی، سنگ شناسی، ژئومرفولوژی، خاک شناسی، پوشش گیاهی، توپوگرافی و هواشناسی سعی در شناسایی این اکوسیستم ویژه شده است. نتایج این بررسی نشان می دهد که عامل اصلی ظهور گیاهان گچ، آهک و شورپسند در مرحله اول وضعیت کلی توپوگرافی منطقه و تاثیر آن بر روی فاکتورهای هواشناسی و اقلیم شناسی می باشد و در مرحله دوم عدم وجود خاک مناسب دخالت دارد. در این منطقه، وضعیت توپوگرافی مانع عبور ابرهای باران زا گشته و یا مسیر حرکت آنها را تغییر می دهد. بارندگی کم اهمیت در مناطق پست و پادگانه های آبرفتی رودخانه ای به علت عدم شستشوی املاح، در نهایت تراکم بیشتر املاح و کانیهای فرسایش یافته را موجب می شود. همین امر پوشش گیاهی خاصی را در این مناطق بوجود آورده است. این عوامل با ایجاد اقلیمهای محلی موجب ظهور اکوسیستم های خاصی در دره هراز و دره های چالوس، سفید رود و بعضی از مناطق دیگر شده است. منطقه مورد بررسی تحت عنوان حوزه آبخیز رزن دارای وسعتی برابر 14000 هکتار است که مختصات جغرافیایی آن 52 درجه و 8 دقیقه تا 52 درجه و 18 دقیقه طول شرقی و 36 درجه و 7 دقیقه تا 36 درجه و 15 دقیقه عرض شمالی می باشد. محدوده مورد تحقیق از نظر تقسیم بندی سیاسی – اداری کشور جز بخش جنوبی شهرستان نور در استان مازندران می باشد.